گذار به انقلاب صنعتی پنجم و چالشهای آن در ایران
امیر شجاعان؛ رییس مرکز توسعه فناوری اطلاعات و هوشمندسازی وزارت کشور
با گذار از دوران اتوماسیون سنتی، فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و زیستفناوری، شیوههای تولید و مدیریت را متحول کردهاند. درحالی که کشورهای توسعهیافته سهم قابلتوجهی از اقتصاد دیجیتال را به خود اختصاص دادهاند و درحال گذار به انقلاب صنعتی پنجم هستند، ایران هنوز در مسیر بهرهگیری از این ظرفیتها با چالشهایی روبرو است. از کاهش بهرهوری و خروج نخبگان تا دشواری در جذب پروژههای بینالمللی، موانعی هستند که حرکت کشور به سمت آیندهای مبتنی بر فناوری را کند کردهاند.
با ظهور انقلاب صنعتی پنجم، که بر تعامل انسان و ماشین تأکید دارد، فرصتها و چالشهای جدیدی پیشروی صنایع و اقتصاد ایران قرار گرفته است.
تحولات فناوری به سرعت مرزهای سنتی صنایع را درنوردیده و مسیرهای جدیدی برای تولید و بهرهوری گشوده است. در این میان، مفهوم انقلاب صنعتی پنجم، که بر همکاری انسان و هوش مصنوعی تأکید دارد، در حال شکلگیری است. این روند نهتنها روشهای تولید را تغییر میدهد، بلکه آینده بازار کار، مدلهای اقتصادی و تعاملات اجتماعی را نیز دگرگون خواهد کرد. با این حال، سهم پایین اقتصاد دیجیتال در تولید ناخالص داخلی ایران نشاندهنده چالشهایی است که در مسیر همگامسازی کشور با این تحولات وجود دارد.
هر رشتهای که انتخاب کنید، ناچار است به موضوع فناوری اطلاعات مرتبط باشد. یعنی نمیتواند از این حوزه دور باشد و باید قابلیت کار در یک حوزه مرتبط را داشته باشد. بنابراین، مبحث فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی در فرآیندها و صنعت موضوعاتی بسیار مهم هستند. توجه به این حوزه حیاتی است.
بیشتر بخوانید: چگونه هوش مصنوعی عامل تغییر دهنده تولید است؟ همراه با کاربرد و نمونهها
اقتصاد دیجیتال و انقلاب صنعتی پنجم در ایران
در کشور ما، سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی (جیدیپی) حدود ۱۵ درصد است. این عدد برای کشورهای در حال توسعه برازنده نیست، به ویژه در شرایطی که بخش قابل توجهی از فارغالتحصیلان ما در حوزههای مهندسی تحصیل کردهاند. ما یکی از مهندسپرورترین کشورها هستیم، اما در حوزه صنعت ICT، نزدیک به ۵۰ درصد فارغالتحصیلان ما مستقیماً در رشتههایی که مرتبط با این حوزه هستند، تحصیل نمیکنند. چرا این اتفاق نمیافتد؟ دلایل متعددی وجود دارد. بهرهوری ما پایین است.
در مجموعه بخش دولتی، یکی از مشکلاتی که داریم، این است که افرادیکه به سطحی از بلوغ میرسند، دیگر نمیتوانیم از علمشان بهرهبرداری کنیم؛ یا در داخل کشور کار میکنند یا به خارج از کشور میروند. کشور همسایهمان، امارات، تعداد زیادی متخصص جذب میکند و جذب و نگهداشت نیروی کار بسیار دشوار شده است.
ما باید همه در کشور درباره این موضوع فکر کنیم. شاید راهی جز این نباشد که پروژههای متعددی در سطح بینالملل جذب کنیم تا همکاران بتوانند این کار را انجام دهند.
شما با انقلاب صنعتی آشنا هستید. انقلاب صنعتی اول از قرن ۱۸ تا ۱۹ با نوآوریهایی چون ماشین بخار و تولید مکانیزه پارچه آغاز شد که موجب گذار از تولید دستی به تولید ماشینی و رشد سریع شهرنشینی شد. در انقلاب صنعتی دوم که از قرن ۱۹ آغاز شد، با اتکا به برق تحولات بیشتری در صنعت رخ داد. تولید فولاد و خط تولید مونتاژ از جمله اتفاقاتی بود که در این دوران به وقوع پیوست و توسعه تولید در مقیاس وسیع شکل گرفت. پیشرفتهای ارتباطی مانند تلفن و تلگراف و همچنین تکنیکهای تولید انبوه در این دوره ظهور یافتند. در انقلاب صنعتی سوم، با ظهور سیستمهای مکانیکی و الکترونیکی و فناوری دیجیتال، ما شاهد تولید خودکار و جهانیسازی بودیم. عصر دیجیتال و شکلگیری صنایع نرمافزاری نیز در این دوره آغاز شد.
بیشتر بخوانید: هوش مصنوعی چگونه مدیریت را برای مدیران بازتعریف خواهد کرد؟
هوش مصنوعی و اینترنت اشیا؛ در مسیر شکلدهی انقلاب صنعتی
اما آنچه که تحت انقلاب صنعتی چهارم که از قرن ۲۱ شروع شده و همچنان ادامه دارد، رخ میدهد، مباحثی چون هوش مصنوعی و اینترنت اشیاء است که یکی از موضوعات مهم آن محسوب میشود. یکی از موضوعات مهم در عصر حاضر، اینترنت صنعت و تأثیر آن بر تولید هوشمند است. بهویژه، بحث چاپ سهبعدی و افزایش اتصال هوشمند، منجر به ایجاد کارخانههای هوشمند و تولید شخصیسازیشدهای شده که به سرعت در دنیا در حال وقوع است. این تحولات به تدریج جایگزین اتوماسیون در بسیاری از مشاغل سنتی میشوند و چالشهای جدیدی را تحت عنوان آینده فناوری پیشرو داریم.
در این راستا، بهبود بهرهوری و سیستمهای به هم پیوسته، بهویژه در صنایع مختلف، به وضوح در حال وقوع است. همچنین، بحثهایی تحت عنوان انقلاب صنعتی پنجم در حال ظهور است که در آن شاهد همکاری انسان و هوش مصنوعی خواهیم بود. این انقلاب بر فناوریهای پایدار و اخلاقی تأکید دارد و به رباتیک پیشرفته و محاسبات کوانتومی میپردازد که اساس محاسبات را دگرگون خواهد کرد. زیستفناوری نیز به سرعت در حال گسترش است.
ما هنوز بهطور کامل وارد این عصر نشدهایم، اما نشانههای آن به وضوح نمایان است. تمرکز بر فناوری انسانمحور، جایی که هوش مصنوعی به عنوان یک همکار عمل میکند و نه جایگزین انسان، بسیار حائز اهمیت است. همچنین، تأکید بر پایداری و اخلاقی بودن فرآیندها، بهویژه تولید شخصیسازیشده و سازگار با محیط زیست، مورد توجه قرار دارد.
در آینده، نمیتوان فرض کرد که کسی در یک شغل خاص مسوولیت دارد و به فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی تسلط ندارد. به عنوان مثال، در حوزه مراقبتهای بهداشتی و پزشکی، توانایی ماشینها به حدی افزایش یافته که میتوانند تشخیصهای پزشکی را با دقت بیشتری نسبت به برخی پزشکان انجام دهند. شناسایی سرطان و توسعه داروهای جدید با استفاده از هوش مصنوعی برای شبیهسازی مولکولها و تسریع فرآیند تولید داروها، نمونههایی از این پیشرفتها هستند. پزشکی شخصیسازیشده که درمانها را بر اساس دادههای ژنتیکی و سبک زندگی بیماران تطبیق میدهد، از مسائل کلیدی در این حوزه است.
بیشتر بخوانید: صنعت ۵.۰: آینده نگهداری و تعمیرات
در کره جنوبی دولت الکترونیک با استفاده از هوش مصنوعی، توصیههایی درباره رفتارهای روزمره افراد ارایه میدهد. مثلاً نوع غذا یا میزان فعالیت بدنی هر فرد بر اساس دادههای موجود تعیین میشود. این اطلاعات میتواند به شکلگیری تصمیمات پزشکی دقیقتر کمک کند.
امروزه محصولات بر اساس رفتار خرید کاربران تحلیل میشوند. به عنوان مثال، در پلتفرمهایی مانند آمازون و نتفلیکس، مدیریت هوشمند موجودیها و تحلیل احساسات مشتریان به شکل قابل توجهی در حال انجام است.
مباحث مرتبط با مدیریت پروژه (PM) اهمیت بسیاری دارند. وقتی این مباحث را با هوش مصنوعی ترکیب کنیم، نتایج شگفتانگیزی حاصل خواهد شد؛ از جمله کنترل کیفیت با دید رایانهای که توسط هوش مصنوعی انجام میشود.
در نهایت، بحث زنجیره تأمین و بهینهسازی فرآیندهای تولید نیز از جمله مواردی است که باید مورد توجه قرار گیرد. بهرهوری انرژی یکی دیگر از مسائلی است که موجب تحول در صنایع شده و کاهش کیفیت نیز چالشی جدی است. بنابراین، باید توجه داشته باشیم که اگر نتوانیم با این فناوریها همگام شویم، در هیچ بخشی قادر به رقابت نخواهیم بود؛ این مساله بسیار حائز اهمیت است.
منبع: تعادل
- گذار به انقلاب صنعتی پنجم و چالشهای آن در ایران
بیشتر بخوانید:
پنج ارکان اصلی تحول دیجیتال موفق
۷ نشانه که مدیران فناوری اطلاعات (CIO) در مسیر تحول دیجیتال نیستند
